Сроки и алгоритм поступления
(для поступающих на бакалавриат и специалитет)

Қазақстан халқына Жыл сайынғы Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Токаев «Әділетті, күшті, таза және әрине прогрессивті Қазақстанды құруға» мүмкіндік беретін басты стратегиялық мақсаттарды, міндеттерді және оларды іске асыру үшін қажетті шараларды жариялады.

Құрылтай мен Үкімет алдына қойылған міндеттер тиімді іске асырылған жағдайда еліміздің табысты әлеуметтік-экономикалық серпілісі үшін айтарлықтай мультипликативті әсер береді. Президент атап өткен мақсаттардың ішінде Қазақстанның тұрақты дамуы үшін аса маңызды болатын бірнеше негізгі бағыттарды бөліп көрсетуге болады.

Біріншіден, бұл – Қазақстанды Шығыс пен Батысты байланыстыратын «Еуразияның жетекші логистикалық орталығы» ретінде дамыту. Теңіз жолдарының қазіргі осалдығын ескере отырып, Қазақстанда дәл қазір пайдалану маңызды болып табылатын «мүмкіндіктер терезесі» пайда болды. Президент атап өткендей, Қытайдан Батыс елдеріне жүк тасымалдаудың шамамен 85%-ы Қазақстан арқылы өтеді. Сондықтан сапалы автомобиль жолдары мен теміржол қатынастарын салу, көпірлер салу және отандық логистикалық операторларды дамыту міндеті қойылды. Бұл ретте Президент осы құрылыстың сапасы мен халықаралық талаптарға сай логистикалық орталықтардың, сондай-ақ тиісті жаңа өндірістер мен сауда алаңдарының құрылысы мен дамуы үшін жауапкершілікті Көлік министрлігіне жүктеп, жауапкершіліктің бұлдырауы құрылыс сапасының төмендеуіне әкеп соқтыратынын атап өтті. Сонымен қатар, сапасыз қиыршық тас немесе битум туралы ешқандай сылтау айтуға мүлде жол берілмейтінін баса айтты. Сондай-ақ шекаралардағы автомобиль өткізу пункттері болып табылатын «тар жерлер» мәселесін шұғыл шешу қажеттілігіне ерекше назар аударылды – барлық осындай пункттер мен барлық республикалық және жергілікті автомобиль жолдарын сапалы реконструкциялау талап етіледі! «Бізге өте сапалы жолдар керек!.. Сапалы жолдарсыз, заманауи жол бойы инфрақұрылымы мен қызмет көрсетуінсіз Қазақстан жаһандық транзиттік магистраль немесе Еуразиялық көлік-логистикалық торап мәртебесіне үміткер бола алмайды!.. Мәселенің мәні осында!». Сондай-ақ Президент Қазақстанда тиісті көңіл бөлінбеген тағы бір орасан зор бәсекелестік артықшылықтың бар екенін атап өтті – бұл Еуропа мен Азия арасында Қазақстан арқылы өтетін негізгі әуе дәліздері. Сондықтан «орасан зор кірістер еліміздің айналып өтпеуі үшін» әлемдік тәжірибеге сәйкес жерде дамытылған сервистік инфрақұрылымды құру қажет. Бұл міндетті іске асыру жауапкершілігі «ЭирКарго» компаниясына жүктелді.

Екіншіден, президент «әрбір мемлекеттің экономикалық егемендігінің шешуші факторы электр энергиясымен қамтамасыз етілуі болды» деп атап өтті. Цифрландыру мен жасанды интеллекттің қарқынды өсу қарқынын ескере отырып, энергетикалық инфрақұрылымды дамыту және үздіксіз электрмен жабдықтауды қамтамасыз ету бірінші орынға шығады. Сондықтан «Электр энергиясы дәуірінде» Қазақстан үшін өз шикізаттық артықшылығын пайдаланып, оны «тұрақты энергетикалық және технологиялық прогреске» айналдыру маңызды. Қазіргі уақытта Қазақстан 123 млрд кВт/сағ электр энергиясын өндіреді, бұл индустрияландыруды табысты дамыту, құрылыстың өсуі, агроөнеркәсіптік кешенді дамыту, сондай-ақ экономиканы тотальды цифрландыру жоспарын және қоғамдық өмірдің барлық салаларына, соның ішінде жаһандық мәліметтерді өңдеу орталықтарын құруға ЖИ енгізуді табысты іске асыру үшін тым аз. Негізгі проблемалар – кәсіби энергетиктердің өткір жетіспеушілігі, қыс мезгілінде жоғары бағамен импорттайтын электр энергиясының тапшылығы. Сондықтан Президент тағы бір маңызды стратегиялық мақсатты қойды – 2029 жылға қарай тұрақты энергопрофицитті қамтамасыз ету. Бұл мақсатты табысты іске асыру үшін келесі міндеттер белгіленді:

1) жаңа электр станциялары мен электр беру желілерін салу және қолданыстағыларын жаңғырту;

2) таза көмір генерациясын толық көлемде дамыту;

3) жаңартылатын энергетика мен күн электр станцияларын дамыту;

4) Үкіметке елдің 2035 жылға дейінгі Бірыңғай ұзақ мерзімді энергетикалық балансын өзектендіру;

5) атом энергетикасын дамыту және бірнеше АЭС салу;

6) алдағы 100 жылға уран қажеттіліктерін жабуға мүмкіндік беретін Мемлекеттік стратегиялық уран резервін құру;

7) ҚР-да АЭС құрылысына және жоғары технологиялық өндірістерді құруға қатысу үшін шетелдік серіктестерді тарту;

8) отандық атом саласы мамандарын даярлаумен айналысу;

9) 2027 жылы Балқашта АЭС құрылысына кірісу;

10) Қазақстанның барлық келіссөз ұстанымдары бойынша ұлттық мүдделерін ескере отырып, Мойынқұмда АЭС құрылысы үрдісін жеделдету үшін кешенді халықаралық ынтымақтастық туралы Келісімге қол қою.

Барлық азаматтық инфрақұрылымды қайта құруға бағытталған осы стратегиялық мақсаттарды шешу үшін Үкіметке ҰБРК-мен бірлесіп, қажет болған жағдайда мемлекеттік кепілдіктермен жеке инвестицияларды тарта отырып, осы міндеттерді қаржыландыру мәселесін пысықтау қажет болады. Бұл ретте қойылған міндеттерді қаржыландыру үшін біздің көзқарасымыз бойынша мемлекеттік-жекеменшік әріптестікті дамытудың, сондай-ақ басқарушы компаниялар арқылы ЗЖҚ қаражаттарын инвестициялаудың орасан зор мүмкіндіктері ашылады. Халықтың зейнетақы жинақтарын Қазақстанның дамуына салу 2000-жылдардың басында-ақ тәжірибеде өз тиімділігін растады және біздің пікірімізше, тиімді инвестициялардың нәтижесін және олардың осы стратегиялық бағыттарды іске асыру арқылы ел игілігі үшін жұмыс істейтінін халық көретіндіктен, ел азаматтары тарапынан қолдау табады. Сондықтан ҰБРК мен ҚНРДА тарапынан тартымды инвестициялық табыс бермейтін және басқа елдердің игілігі үшін жұмыс істейтін тәуекелі төмен болса да, ел үшін мәні жоқ шетелдік инвестициялардың үлесін біртіндеп төмендете отырып, зейнетақы активтерін инвестициялау портфелінің құрылымын ұлттық экономиканы дамыту бағытына қарай қайта қарау дұрыс болар еді.

Назар аударуды қажет ететін келесі стратегиялық мақсат – Қазақстанның цифрлық экономикасын құру. Президент өз сөзінде елімізде кешенді инфрақұрылым құрылысы белсенді жүргізіліп жатқанын атап өтті. Екі суперкомпьютер іске қосылды, ал жыл соңына дейін үшіншісі іске қосылады. Каспий теңізінің түбімен талшықты-оптикалық кабельді төсеу аяқталды. Мәліметтерді өңдеу орталықтары салынып жатыр. ЖИ-ді коммерцияландыру және жасанды активтерді токенизациялау, блокчейн технологиялары мен цифрлық платформалық экосистемаларды дамыту бойынша жұмыстар басталды. Бірақ кемшіліктер де жоқ емес. Мәселен, олардың практикалық қолданылуын түсінбей, қымбат тұратын бағдарламалық өнімдерді сатып алу жүзеге асырылуда.

Үкіметке экономикада цифрландыруды практикалық қолдану бағдарламасын әзірлеу тапсырылды, оның негізгі мақсаты – Интернет шығармашылық пен еңбектің виртуалды аумағына, ал смартфондар тиімді жұмыс құралына айналатын халықтық цифрлық экономиканы құру. Үкімет жыл соңына дейін заңды цифрлық табыстарды құқықтық қамтамасыз ету үшін цифрлық жұмыспен қамтудың жеңілдетілген құқықтық режимін қалыптастырады. Кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдаудың қолданыстағы шараларын жеке маркетплейстер, банктер, логистикалық жүйелер және цифрлық сервистер түріндегі цифрлық инфрақұрылымға да тарату жоспарлануда. Тауарларды өндіру және өткізу үшін цифрлық құралдарды дамыту міндеті қойылды. Еліміздің бірқатар өңірлерінде ауыл шаруашылығы өндірушілеріне платформалық экосистемаларды пайдалана отырып, өз өнімдерін өткізуді жолға қоюға көмектесуге бағытталған цифрлық дамудың пилоттық жобаларын іске қосу қарастырылған. Президент еліміздің барлық өңірлерінде сәтті тәжірибелерді масштабтау, азаматтарға объектілердің қосалқы иелері болуға, ал кәсіпкерлерге артық делдалдарсыз капитал тартуға мүмкіндік беретін активтерді токенизациялауды дамыту қажеттілігіне назар аударды.

Бірақ цифрлық Қазақстанды дамыту сонымен қатар Президент өз Жолдауында рационалды және ұқыпты пайдалану туралы айтқан су ресурстарын тиімді пайдаланумен де байланысты. Сондықтан Президент Үкімет пен әкімдіктер тарапынан суды тұтынуға және желілердегі шығындарды азайтуға, сондай-ақ ауыз суды мақсатсыз пайдаланудың алдын алуға бақылауды күшейтуді талап етті. Мұның бәрі суды тұтыну саласында басталған ауқымды тарифтік реформамен бірге жүреді. Су ресурстарын толық және дәйекті есепке алу үшін жаңа өндірістерді жоспарлау кезінде салмақты шешімдер қабылдауға ықпал ететін цифрлық ресурстар қолданылатын болады.

Бұл шара, соның ішінде, деректерді сақтауға арналған серверлер мен суперкомпьютерлерді салу оларды уақтылы салқындату үшін орасан зор мөлшерде тұщы суды қажет ететінімен байланысты. Орташа ауқымды суперкомпьютерлік орталық күніне шамамен 150 000 – 170 000 литр суды қайтарымсыз жұмсайды (буландырады), ал ЖИ-суперкомпьютерлері орналасқан ірі дата-орталықтар күніне 19 млн литрге дейін «іше» алады, бұл 30–50 мың тұрғыны бар шағын қаланың тұтынуымен салыстыруға болады. Осыған байланысты су ресурстарын тиімді пайдалану міндеті бірқатар экологиялық мәселелерге әкеп соқтыруы мүмкін, сондай-ақ егер Үкімет бұл мәселені жан-жақты зерттеп, пысықтамаса, ауыз су тапшылығына әкелуі мүмкін. Мұнда тағы да бір сұрақ туындайды – егер Үкімет тарапынан кемшіліктер орын алса, мұндай ауқымды цифрландыру халыққа қаншалықты қатты соққы береді. Біздің пікірімізше, ҚР азаматтары цифрлық экономиканың қарқынды дамуынан зардап шекпеуі тиіс. Стратегиялық шығындардың ауыртпалығын тарифтердің өсуі арқылы ауыз суды қарапайым тұтынушыларға жүктемей, осы мәселені шешу жолдарын іздеу қажет.

Президент Үкімет, ҰБРК, Құрылтай алдына қойған жаһандық стратегиялық мақсаттарды іске асыру қаржылық инфрақұрылымды жетілдіруді де талап етеді. Ал тиісті отандық мамандарды даярлау – білім беру жүйесінде стратегиялық жоспарларды әзірлеуді қажет етеді. Халықты қажетті цифрлық құралдармен және инфрақұрылыммен қамтамасыз ету үшін әлеуметтік жағдайларды жақсарту талап етіледі, осыған байланысты Президент ұсынған 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап ең төменгі жалақыны 85 000 теңгеден 110 000 теңгеге дейін өсіру, шағын және орта бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізу, Салық кодексіне түзетулер енгізу сияқты шаралар осы өзгерістердің маңызды құрамдас бөліктері болып табылады.

Президент айтқан мақсаттар ұзақ мерзімді және стратегиялық сипатқа ие болғандықтан, оларды табысты іске асыру тиісті институционалдық реформалауды талап етеді. Бұл реформалар мемлекеттік басқару институтына әсер етіп, оны реформалаудың кешенді жоспары Президентке 2027 жылғы 1 шілдеге дейін ұсынылуы тиіс.

Қазақстан алдына қойылған барлық міндеттер Қазақстанның ұзақ мерзімді даму стратегиясында көрсетілуі тиіс, оны әзірлеумен Президент Әкімшілігі, Стратегиялық жоспарлау агенттігі, ғылыми орталықтар мен депутаттар айналысатын болады. Мұнда тиісті министрлер мен ұйымдар басшыларының орындалатын жұмыстардың уақтылығы мен сапасы үшін жеке жауапкершілігі маңызды сәт болуы тиіс. Өйткені соңғы уақытта байқалып отырған жауапкершіліктің құқықтық тұрғыдан бұлдырауы Президент жариялаған мемлекеттің дамуы үшін аса маңызды мақсаттарды орындау тиімділігінің күрт төмендеуіне әкеп соқтырады.

Бұл материал Қазақстан Республикасының Президентінің 2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауы негізінде СПбҒУП АФ ЭиМ кафедрасынын доценті, э.ғ.к. Н.В. Демидова дайындады.