Абишев Майдан Айтмахамбетович – доктор социологических наук, профессор кафедры общеобразовательных дисциплин и социально-культурных технологий. Халықаралық құқық дағдарысы жағдайындағы Қазақстан: сын-қатерлер мен мүмкіндіктер
Әбішев Майдан Айтмахамбетұлы – социология ғылымдарының докторы, жалпы білім беру пәндері және әлеуметтік-мәдени технологиялар кафедрасының профессоры.
Халықаралық құқық дағдарысы жағдайындағы Қазақстан: сын-қатерлер мен мүмкіндіктер
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың жыл сайынғы Жолдауының ең маңызды тезистерінің бірі халықаралық қатынастардың қазіргі жағдайына берілген баға болды. Мемлекет басшысы БҰҰ беделінің терең дағдарысқа ұшырағанын, халықаралық құқықтың маңызы төмендегенін және әлемдік дамудағы белсіздіктің күшейіп келе жатқанын атап өтті, оның пікірінше, бұл тіпті қырғи-қабақ соғыс кезеңінен де асып түседі.
Саясаттану тұрғысынан мұндай баға негізді болып көрінеді. Халықаралық қатынастардың қазіргі жүйесі терең трансформацияны бастан кешуде. Жетекші державалар арасындағы бәсекелестік күшейіп, ұжымдық қауіпсіздік тетіктері әлсіреуде, ал халықаралық-құқықтық нормалар геосаяси мүдделерге жиірек жол беруде. Бұл ретте мәселе халықаралық құқықтың жетілмегендігінде емес, оны қолданудың талғампаздығында және қабылданған шешімдердің орындалуын қамтамасыз ететін тиімді тетіктердің жоқтығында.
Мұндай жағдайда әлемдік күштік ықпал ресурстары жоқ мемлекеттер әсіресе осал болып шығады. Олар үшін халықаралық құқық егемендіктің, аумақтық тұтастықтың және саяси тәуелсіздіктің маңызды кепілі болып табылады.
Қалыптасып келе жатқан әлемдік тәртіптегі Қазақстанның орны қандай?
Менің ойымша, Қазақстан халықаралық диалогты нығайту үшін айтарлықтай әлеуетке ие. Оның геосаяси орналасуы, көпвекторлы сыртқы саясаты, дипломатиялық дельдалдық тәжірибесі және қақтығыстарды бейбіт жолмен реттеу ұстанымдарын дәйекті түрде ұстануы әлемдік күштің әртүрлі орталықтары арасындағы байланыстырушы буын ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді.
Мұрагерлік ядролық арсеналдан ерікті түрде бас тартқан Қазақстанның тарихи тәжірибесінің маңызы ерекше. Бұл ұстаным елдің ядролық қарусыздану мен жаһандық қауіпсіздікті жақтаушы ретіндегі халықаралық беделін қалыптастырды.
Қазақстанның халықаралық дағдарысты еңсеруге қосқан үлесі бірнеше бағытта жүзеге асырылуы мүмкін.
Ең алдымен, бұл БҰҰ-ны реформалауды, оның институттарының тиімділігін арттыруды және жаһандық шешімдер қабылдауға жеткіліксіз тартылған мемлекеттердің өкілдігін кеңейтуді қолдау. Сондай-ақ аймақтық дипломатияны дамыту, Орталық Азиядағы сенімді нығайту, ядролық қарусыздану бастамаларын ілгерілету және халықаралық қайшылықтарды шешу үшін келіссөздер алаңдарын құру маңызды.
Сонымен қатар, Қазақстанның мүмкіндіктерін шынайы бағалау қажет. Біздің ел халықаралық қатынастардың қалыптасқан жүйесін өз бетінше өзгерте алмайды, бірақ диалог, ымыра және халықаралық құқықты құрметтеу мәдениетінің қалыптасуына жәрдемдесе алады.
Мемлекеттің халықаралық субъектілігі тек оның дипломатиялық белсенділігімен ғана емес, сонымен бірге ішкі тұрақтылығымен де анықталатыны принципті түрде маңызды. Сондықтан Президент белгілеген егемендікті нығайту, экономиканы, ғылымды, білім беруді және қоғамдық келсімді дамыту міндеттері Қазақстанның геосаяси салмағын арттырумен тікелей байланысты.
Осылайша, жаңа тарихи циклдегі Қазақстанның стратегиялық міндеті тек қарама-қарсы геосаяси блоктарға қосылу емес, өз тәуелсіздігін нығайту және әділ, болжамды және халықаралық құқыққа негізделген әлемдік тәртіп қағидаттарын ілгерілету болып табылады. Дәл осындай ұстаным елге халықаралық қатынастардың өзгеретін жүйесінде лайықты орын қамтамасыз ете алады.