Профессор кафедры права, общей и социальной психологии, д.ю.н. Аубакирова Анна Александровна. Қазақстан Республикасы Президентінің «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты 2026 жылғы 28 қазандағы Жолдауының негізгі заңгерлік тезистері
Құқық, жалпы және әлеуметтік психология кафедрасының профессоры, з.ғ.д. Аубакирова Анна Александровна.
Сот реформасы және сот төрелігі сапасын арттыру. Президент сот жүйесін түбегейлі реформалау, сот шешімдеріне талдау жасау және сот тәжірибесінің біркелкілігін қамтамасыз ету қажеттігін атап өтті. Сонымен қатар, жария-құқықтық дауларда азаматтар мен мемлекеттік органдар мүмкіндіктерінің тең еместігі мәселесі жеке айтылды.
Бұл ережелердің құқықтық мәні мынада:
1. Сот тәжірибесінің біркелкілігі. Ұқсас істер келісілген құқықтық тәсілдер негізінде шешілуі үшін заңнаманы қолданудың болжамдылығын қамтамасыз ету қажет.
2. Сот актілерінің сапасы. Сот тұжырымдарының негізделгендігі, дәлелдемелерді зерттеудің толықтығы және процестік заңнама талаптарының сақталуы ерекше маңызға ие.
3. Мемлекетпен дауларда азаматтарды қорғау. Мемлекеттік органдардың шешімдерін, әрекеттері мен әрекетсіздігіне дау айтудың шынайы мүмкіндігін қамтамасыз ету керек.
4. Судьялардың тәуелсіздігі. Сот төрелігінің сапасын арттыру нақты істі шешу кезінде судьяның дербестігін сақтаумен ұштасуы тиіс.
Алатау қаласында инвестициялық сот құру. Ең нақты құқықтық бастамалардың бірі Алатау қаласында ағылшын жалпы құқық моделі бойынша арнайы сот жүйесін құру ұсынысы болды. Үкіметке 2027 жылдың қаңтар айының соңына дейін осы бастаманы іске асыру үшін заңнамалық түзетулер әзірлеу тапсырылды.
Бұл бастамаға құқықтық талдау төмендегілерді қамтуы тиіс:
- жаңа соттың құқықтық мәртебесі және оның Қазақстанның сот жүйесіндегі орны;
- инвестициялық даулардың пәндік және аумақтық соттылығы;
- қолданылатын материалдық және процестік құқық;
- судьяларды іріктеу тәртібі, олардың біліктілігіне қойылатын талаптар және тәуелсіздік кепілдіктері;
- ұлттық заңнама мен ағылшын жалпы құқық моделі элементтерінің арақатынасы;
- сот актілеріне шағым жасау және оларды орындау тәртібі.
Негізгі мәселе – инвестициялық дауларды шешудің арнайы моделін сот төрелігінің конституциялық принциптерімен, заң алдындағы теңдікпен және сот жүйесінің бірлігімен үйлестіру қажеттілігі.
Жаңа Азаматтық кодексті әзірлеу. Бұл бағыт азаматтық құқық пен кәсіпкерлік қызмет үшін іргелі мәнге ие. Кодификацияланған актіні жаңарту реттеуді, шарттық міндеттемелерді және оларды бұзғаны үшін жауапкершілікті жүйелі түрде талдауды; меншік құқығы мен өзге де заттық құқықтарды; азаматтық айналымға қатысушылардың құқықтарын қорғауды; шығындарды өтеуді және келтірілген зиянның орнын толтыруды; цифрлық ортадағы электрондық мәмілелер мен заңды маңызы бар әрекеттерді; кәсіпкерлер мен инвесторлардың құқықтық жағдайын қамтиды.
Жаңа кодексті дайындау барысында оның нормаларының кәсіпкерлік, салықтық, банктік және процестік заңнамамен үйлесімділігін қамтамасыз етудің маңызы зор.
Құқық қорғау жүйесін реформалау және азаматтардың құқықтарын қорғау. Жолдаудың ресми мәтінінде сот және құқық қорғау реформалары азаматтардың құқықтары мен қауіпсіздігін қорғауды күшейтумен тікелей байланыстырылады.
Қылмыстық-құқықтық ғылым үшін қылмыстық құқық бұзушылықтарды анықтау және тергеу кезінде заңдылықты қамтамасыз ету; күдіктілердің, айыпталушылардың, жәбірленушілердің және процесс басқа да қатысушыларының процестік кепілдіктерін сақтау; тергеу және дәлелдеу қызметінің сапасын арттыру; конституциялық құқықтарды шектеуге сот бақылауын қамтамасыз ету; азаматтарды лауазымды тұлғалардың заңсыз шешімдері мен әрекеттерінен қорғау тетіктерін жетілдіру ерекше маңызды.
Бұл бағыттың практикалық мәні құқық қорғау қызметінің нәтижелілігі тек сандық көрсеткіштермен ғана емес, сонымен қатар заңның сақталуымен, дәлелдемелердің сапасымен және қабылданатын процестік шешімдердің негізделгендігімен бағалануы тиістігінде.
Салық салу және кірістерді құқықтық реттеу. Жолдауда сән-салтанат салығын енгізу мүмкіндігі мәселесі де қозғалды. Үкімет пен Құрылтайға бұл мәселені зерделеу және ұсыныстар енгізу тапсырылды.
Құқықтық тұрғыдан мыналарды анықтау қажет:
1. мүлік пен кірістерді жоғары салық салынатын объектілерге жатқызу критерийлерін;
2. салық базасын, мөлшерлемелерін және салықты есептеу тәртібін;
3. салық жүктемесінің әділдік және теңдік принциптерімен арақатынасын;
4. салық төлеушілердің құқықтарын қорғау кепілдіктерін;
5. салық органдарының шешімдеріне шағым жасау тәртібін.
Тиісті реттеуді әзірлеу кезінде құқықтық анықтық, салық жүктемесінің пропорционалдылығы және салық нормаларын еркін қолдануға жол бермеу принциптерін сақтаудың маңызы зор.
2026 жылғы 28 қазандағы Жолдаудың құқықтық компоненті кемінде төрт нақты бағытты қамтиды: сот реформасы, Алатау қаласында инвестициялық сот құру, жаңа Азаматтық кодексті әзірлеу және салық салуға көзқарастарды өзгерту. Президент атап көрсеткен құқық қорғау жүйесін реформалаудың азаматтардың құқықтары мен қауіпсіздігін қорғаумен байланысының маңызы ерекше.
Сонымен қатар, сөздің негізгі конституциялық аспектілері белгіленді:
1. Жаңа Конституцияны легитимизациялау: Президент жылдың ең маңызды құқықтық оқиғасы – наурыз айындағы жалпыұлттық референдумның қорытындыларын шығарды, оның нәтижелері бойынша 2026 жылғы 1 шілдеде Қазақстан Республикасының мүлде жаңа Конституциясы күшіне енді.
2. Билік институттарын трансформациялау: Жолдау елдің жаңа басқару моделіне көшуін заң жүзінде бекітті: бір палаталы Құрылтайдың (Парламенттің) жұмыс істеуі, вице-президент институтының пайда болуы және Үкіметтің ауқымды жаңаруы.
3. Институционалдық қайта жүктеуді аяқтау: Жаңа орган – Қазақстан Халық Кеңесінің заңнамалық тұрғыдан тез арада құрылатыны жарияланды. Оны іске қосу және ілеспе мемлекеттік органдарды жаңарту арқылы биліктің негізгі институттарын қайта құру процесі ресми түрде аяқталады.
4. «Заң және Тәртіп» қағидаты: Мемлекет басшысы экономикалық реформаларды табысты жүзеге асыру үшін қоғамдық сананы өзгерту, құқықтық тәртіпті қатаң сақтау және барлығының заң алдындағы теңдігін қамтамасыз ету аса маңызды екенін баса айтты.
5. Құқықты цифровизациялау: Көптеген құқықтық және экономикалық тетіктерді мөлдір цифрлық ортаға ауыстыру, соның ішінде активтерді токенизациялау әлеуетін толық іске асыру міндеті қойылды, бұл делдалдар санын қысқартуға және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетуге мүмкіндік береді.